Afleidingsmateriaal voor varkens

Voice-over: Voor de landbouwer is het welzijn van zijn dieren erg belangrijk. Dieren die zich niet goed voelen, leveren namelijk geen optimale resultaten. En dat is niet anders in de varkenshouderij. Maar een varken “tevreden” houden ligt niet altijd voor de hand. Het zijn van nature nieuwsgierige en intelligente dieren. Maar ze gaan zich ook snel vervelen, raken daardoor gefrustreerd en richten zich  bij gebrek aan geschikte elementen in de stalomgeving mogelijk op de hokgenoten.

Omgevingsverrijking, ook wel afleidingsmateriaal genoemd, kan hierbij helpen.

Jos Van Thielen (docent/onderzoeker KU Leuven/Thomas More Hogeschool): Wel omgevingsverrijking dat is het beschikbaar stellen van materialen waardat de dieren, de varkens, kunnen mee spelen, bijten, kauwen, dus kortom eigenlijk bezigheidsmateriaal voor de dieren omdat ze een ganse dag daar zitten en heel veel vrije tijd hebben. Ze hebben bezigheid nodig om geen frustratiegedrag op te bouwen. Wanneer dieren zich gaan beginnen vervelen dan gaan zij, zoals kinderen dat soms ook doen als zij zich beginnen te vervelen, dan gaan zij deugnieterij uithalen zoals wij zeggen. Wel eigenlijk doen varkens net hetzelfde en dat kan zich dan uiten in het feit dat ze bijvoorbeeld elkaar gaan bijten, dat ze aan staartbijten gaan doen, flankbijten dus kortom dat eigenlijk de dieren mekaar gaan beschadigen.

Voice-over: Volgens de Europese welzijnswetgeving, die is omgezet in nationale wetgeving, moet er voor alle categorieën varkens – biggen, zeugen en vleesvarkens - materiaal beschikbaar zijn om te onderzoeken en mee te spelen. Maar wat dat materiaal precies moest zijn, daar was de wet niet duidelijk over.

Suzy Van Gansbeke (beleidsadviseur Departement Landbouw en Visserij): Zij stelden geen voorwaarden welk materiaal het mag zijn maar omwille van praktische overwegingen is vaak in de beginjaren het beperkt geweest tot een ketting die aan de hokafscheiding hangt. Men weet dat dat praktisch is voor de varkenshouder, is duurzaam, gaat lang mee maar eigenlijk weinig interesse wekt bij de varkens. En uiteindelijk is de bedoeling van het materiaal om frustratie, verveling te voorkomen en zo ook het risico op staartbijten en dergelijke te beperken. En dus is de ketting van uit het standpunt van het varken gezien niet de meest ideale invulling.

Voice-over: Vanuit de bevoegde overheid is er daarom bij varkenshouders op gedrukt dat een ketting alleen niet meer volstaat en ze dus ander of bijkomend verrijkingsmateriaal moeten voorzien. Sinds 1 april 2014 gaat het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen daar ook strenger op controleren tijdens welzijnscontroles.

Suzy Van Gansbeke: Wel los materiaal is beter, zeker materiaal als stro of ruwvoeder of iets dergelijks waar varkens echt mee kunnen exploreren en ook meerdere varkens tegelijk aan de gang mee kunnen gaan maar dat is vaak niet praktisch omwille van de arbeid die er mee gepaard gaat.

Voice-over: Deze zak met stro bijvoorbeeld, die bij wijze van test aan een kraamzeug wordt aangeboden, is meteen zeer interessant voor deze zeug. Op deze manier kan ze nestgedrag vertonen. Maar… na luttele minuten blijkt dat deze uitvoering geen praktisch toepasbare verrijking is vanwege de beperkte levensduur. Dit betekent dat de varkensboer regelmatig moet vervangen. En bij roostervloeren bestaat dan nog eens het risico dat het stro in de mestkelder belandt.

Suzy Van Gansbeke: Vandaar dat het een beetje zoeken is naar een compromis dat en de varkens voldoende afleiding biedt en ook praktisch is voor de varkenshouder. Dus bijvoorbeeld een ketting voorzien van een ander materiaal. Door er iets aan te hangen wordt het al een stuk interessanter en ook door er voor te zorgen dat die ketting niet slap tegen de afscheiding hangt maar bijvoorbeeld op tien cm er van waardoor ze er gemakkelijker tegen aan lopen en er meer interesse in hebben is ook wel al een stap vooruit.

Voice-over: Losse materialen zijn de ultieme verrijking, bijvoorbeeld in de vorm van een strobed. Maar ook een beperkte hoeveelheid stro, zo aangeboden dat het te combineren valt met een roostervloer, is een optie. In de handel zijn verschillende spullen te verkrijgen. Een kunststoffen bal met vanillegeur bijvoorbeeld. Of dit populaire speeltje om in te bijten.

Met deze bal, waar een kleine hoeveelheid voeder kan in zitten, kunnen de varkens zelfs een potje voetballen. Nadeel is wel dat zodra die vuil is, en in een varkensstal duurt dat vanzelfsprekend niet lang, die ook een pak minder interessant is.

Maar de varkenshouder kan ook zelf creatief aan de slag gaan. Een stuk tuinslang bijvoorbeeld is perfect materiaal. Het is vervormbaar, vernietigbaar en er kunnen meerdere dieren tegelijk mee spelen. Maar ook een juten zak is mogelijk. Dit zou bovendien bij kraamzeugen het nestgedrag stimuleren en daardoor het werpproces versnellen. Zelfs een stuk hout kan dienst doen als speelgoed. Tenminste zolang het geen hard hout is dat kan versplinteren. Een wilgentak bijvoorbeeld is ideaal.

Bij zeugen in een box is het minimum een verschuifbare buis. Iets wat de boer ook zelf kan voorzien.

Varkenshouder Bert Van den Branden, die samen met zijn vrouw een varkensbedrijf van 300 zeugen en bijhorende vleesvarkens runt in Beveren-Waas, is al geruime tijd bezig met afleidingsmateriaal.

Bert Van den Branden (varkenshouder)

Wij zijn daar al een paar jaar mee bezig omdat wij denken dat de varkens wel iets nodig hebben en dat het ook goed is voor de varkens. Dus het moet lawaai maken. Maar de varkens krijgen alles kapot, dus het moet heel stevig zijn, degelijk en het moet werkbaar zijn ook op het bedrijf.

Voice-over: Om aan al die voorwaarden te voldoen ontwikkelde Bert daarom zelfs een speeltje.

Bart Van den Branden: We hebben zelf iets ontwikkeld, de sika noemt dat, eigenlijk een ketting, een buis met een ketting daardoor. Dus het rolt, het maakt lawaai en ze kunnen er op bijten. Dus eigenlijk hebt ge voor dezelfde prijs drie in één.

Voice-over: Door verschillende materialen te combineren, is het speeltje meteen een pak interessanter voor de varkens. En het is ook duurzaam. Het gaat al snel een jaar of drie, vier mee.

Maar er gebeurt ook onderzoek op het vlak van verrijkingsmateriaal. Nadat eerder door de hogeschool in Geel al een demoproject duurzame landbouw rond het thema werd uitgevoerd, hebben de Katholieke Universiteit en de Thomas More Hogeschool momenteel een onderzoeksproject lopen waarbij op drie praktijkbedrijven verschillende zaken worden uitgetest.

Jos Van Thielen: Wij doen proeven op het beschikbaar stellen van een stro-applicatie. Er wordt nagegaan wat de invloed is van de beren, van de genetica op het al dan niet voorkomen van frustratiegedrag en dat soort van zaken. Dus bepaalde managementaspecten gaan bekijken gaan onderzoeken en dan bekijken wat de invloed is op voorkomen of verminderen van het frustratiegedrag of het bijtgedrag.

Voice-over: Het project loopt nog tot februari 2015. Maar nu al blijkt dat afleidingsmateriaal al een rol speelt tijdens de eerste levensweek van biggen.

En om dan alles nog even samen te vatten. Zowel biggen, zeugen als vleesvarkens moeten over afleidingsmateriaal beschikken dat zij kunnen onderzoeken en waar ze kunnen mee spelen. En bij de keuze van dat materiaal hou je als varkenshouder best rekening met twee belangrijke kenmerken. Eerst en vooral moet het afleidingsmateriaal de interesse opwekken van de dieren. Het is dan ook best vervormbaar en vernietigbaar of geschikt om mee te wroeten. Maar minstens even belangrijk is dat het voor de boer praktisch haalbaar is en blijft. Dat het gemakkelijk is in gebruik en betaalbaar. En uiteraard ook veilig voor mens én dier.

En wie als varkenshouder op een juiste manier het afleidingsmateriaal aanbiedt, haalt er ook een meerwaarde uit.

Jos Van Thielen: Wel dat levert meerwaarde op maar we moeten er ook wel bijzeggen dat we niet alle heil kunnen en mogen verwachten van omgevingsverrijkend materiaal. Het is niet zo dat er problemen die er op vele bedrijven zijn van frustratiegedrag, van bijtgedrag dat dat opgelost kan worden door ne keer omgevingsverrijkingsmateriaal beschikbaar te stellen. Eerst en vooral is het nodig dat alle managementsfactoren en dan hebben we het zowel over het klimaat, over de voeding, over huisvesting, de gezondheidszorg,… al de managementaspecten die moeten in orde zijn en dan gaat die omgevingsverrijking of dat omgevingsverrijkend materiaal gaat dan een meerwaarde geven. Dat betekent dan eigenlijk dat we vastgesteld hebben dat de groei, de voederconversie dat die toch nog verbetert.  En daar komt het eigenlijk op aan dat dieren betere zoötechnische prestaties gaan leveren.

Voice-over: Wil je meer informatie over verrijkingsmateriaal voor varkens, dan kan je terecht op volgende sites:

www.vlaanderen.be/landbouw

www.varkensloket.be

www.diereninformatie.be